W ZALEŻNOŚCI OD CELU

W zależności od celu mówi się o ocenianiu kształtującym albo zbierają­cym (sumującym). Ocenianie kształtujące opiera się na informacjach ze­branych przed rozpoczęciem nauki albo podczas nauczania; ma ono poinfor­mować nauczyciela, jakie są uprzednia wiedza i uprzednie umiejętności uczniów, po to, żeby ułatwić planowanie nauczania. Nie służy ono wartoś­ciowaniu pracy ucznia, ale decydowaniu o takich sprawach, jak podział uczniów na grupy, plany jednostek tematycznych i lekcji, strategie nauczania. Ocenianie zbierające zmierza do wykorzystania informacji o uczniach lub kursie przedmiotu już po zakończeniu nauki. Ma ono na celu stwierdzić, w jakim stopniu osiągnięcia danego ucznia, grupy uczniów, nauczyciela odpowiadają założonym celom dydaktycznym. Służy więc ocenie osiągnięć. Na tej podstawie nauczyciel ustala, jaki stopień wystawić i co powiedzieć uczniom i rodzicom.

KONTROLOWANIE

Efektem kontroli jest rozpoznanie. Termin kontrola odnosi się zwykle do wszelkich czynności nauczyciela gromadzenia i scalania informacji o  uczniach i klasie. Informacje można zdobywać sposobami nieformalnymi, na przykład dzięki obserwacji lub rozmowom, albo formalnymi poprzez prace domowe lub testy. Kontrola może dotyczyć klasy i nauczania; i w tym przypadku można posługiwać się różnymi środkami od nieformalnych informacji zwrotnych przekazywanych przez uczniów podczas lekcji po zbior­cze opracowanie ocen i wyników sprawdzania.Kontrolowanie to gromadzenie i scalanie informacji, a ocenianie to proces dochodzenia do opinii lub przypisywania wartości. Sprawdzian na przykład jest techniką kontroli przeznaczoną do zebrania informacji o tym, ile uczniowie wiedzą na jakiś temat Wystawienie stopnia natomiast jest aktem oceny, ponieważ nauczyciel określa, jakiej wartości odpowiada uzy­skana informacja.

POWIĄZANIE Z NAUKĄ SZKOLNĄ

Zadania związane z nauką szkolną w rodzaju uczenia się do klasówki, pisania wypracowań, uczestniczenia w dyskusji składają się na obowiązki ucznia. Często nauczyciele pragnęliby, żeby uczniowie wykonywali te obo­wiązki ze względu na wewnętrzną wartość samej nauki. Choć szlachetny to zamiar i w wielu przypadkach osiągalny, nie należy przeoczyć stopni jako najłatwiej dostępnego rodzaju nagród zewnętrznych. Przypomnijmy sobie, ze tak jak dorośli pracują dla pieniędzy, uczniowie pracują dla stopni; tego rodzaju wymiana ma węzłowe znaczenie, a jednocześnie wyjaśnia wiele z te­go, co dzieje się w klasie. Na kontrolowanie i ocenianie składają się czynności nauczyciela, których celem jest zebranie informacji potrzebnych do podjęcia rozumnej decyzji. Wiemy już, że decyzje te mogą okazać się ważne dla losów ucznia. Informa­cje powinny być tak trafne i dokładne, jak tylko to możliwe. Zęby lepiej wniknąć w sprawę, przyda się nam znajomość paru węzłowych pojęć.

PRACA ZA STOPIEŃ

Mówiliśmy, jak struktura nagród wpływa na kształt środo­wiska dydaktycznego, oraz że o tym, co i w jakim zakresie uczniowie postanawiają zrobić, a czego nie, decyduje „wymiana pracy na stopień”, jak nazwał to Walter Doyle. Uczniowie, podobnie jak wszyscy, mogą być moty­wowani do jakichś działań przez zewnętrzne nagrody. Pracujemy ciężko, robimy, co każe szef, otrzymamy więc zasłużoną podwyżkę. Bierzemy się za pracę na osiedlu z nadzieją, że nasze starania przyniosą nam uznanie sąsia­dów. Nie znaczy to wcale, że praca nie miała dla nas wewnętrznej wartości lub że to nie z pobudek altruistycznych pomagaliśmy innym. Chodzi po prostu o to, że dla wielu ludzi nagrody zewnętrzne są wartościowe i ze pobudzają do określonych działań.

OCENY SZKOLNE

Na ile dobrze uczeń wykonał sprawdzian, jakie stopnie otrzymał, co sądzi nauczyciel o jego możliwościach — wszystko to niesie dalekosiężne skutki i dla ucznia, i dla społeczeństwa. To na tej podstawie decyduje się, kto pójdzie na studia wyższe i na jakie, jaki rodzaj kariery zawodowej stanie przed nim otworem, jaka będzie jego pierwsza praca, jak i na jakim poziomie będzie żyć. Oceny szkolne mogą długo ważyć na poczuciu własnej wartości i własnych możli­wości człowieka. Z tych powodów kontrola i ocena rozwoju i możliwości ucznia sięga dalej od innych funkcji kierowniczych nauczyciela. Bardzo szko­dzą uczniom nauczyciele, którzy nie traktują poważnie tego aspektu swojej pracy.

SELEKCYJNA FUNKCJA SZKOŁY

Dla jeszcze innych stopnie szkolne to „gumowa centymetrówka” do mierzenia nauczycielskich fanaberii, nie zaś do kontroli osiągnięcia waż­nych celów pedagogicznych. Niezależnie od krytyki i sporów uczniów wciąż się kontroluje i ocenia, a sposób, w jaki to się robi, w ogólnych zarysach prawie nie zmienił się od wieku. Fakt ten da się wytłumaczyć dwiema właściwościami szkoły i nauczania.Przy wielu okazjach socjologowie zaobserwowali, że w dużych, nowożyt­nych społeczeństwach od szkolnictwa oczekuje się pomocy w dokonaniu selekcji ludzi do ról społecznych i zawodów. Zapewne wielu z nas życzyłoby sobie, aby udało się znaleźć lepsze i sprawiedliwsze sposoby selekcji, na razie jednak społeczeństwa składają głównie na barki nauczycieli obowiązek skon­trolowania i ocenienia rozwoju uczniów i ich możliwości.

ZNACZENIE KONTROLI I OCENY

Powróciwszy myślą do szkolnych lat, przypomnimy sobie zapewne to podniecenie, a czasem lęk, towarzyszący oczekiwaniu na rezultaty spraw­dzianu lub na oceny okresowe. I to pytanie, które cisnęło się na usta: „co dostałeś?” I inne jeszcze, które powtarzamy i słyszymy nawet dzisiaj: „czy pani będzie z tego pytać?” Takie pytania i ukryte za nimi emocje pokazują, jak ważną rolę w życiu uczniów odgrywa kontrola i ocena. Chyba w chwili, gdy użyto pierwszego sprawdzianu i wystawiono pierw­szą ocenę, rozpoczęły się spory, jak kontrolować i jak oceniać uczniów. Na przykład według jednych oceny dehumanizują edukację, a między nauczycieli i uczniów wprowadzają nieufność. Inni powiadają, że ocenianie i porów­nywanie uczniów wywołuje szkodliwy lęk, a u uczniów źle ocenionych wy­twarza poczucie małej wartości.

NIEKTÓRE TECHNIKI POMIAROWE

Z tych wszystkich powodów trzeba uznać, że początkującemu nauczy­cielowi bardzo potrzebne są umiejętności kontrolowania i oceniania związane z wykonywaniem funkcji kierowniczych.Niektóre techniki pomiarowe służące kontroli i ocenie znacznie wykracza­ją poza nakreślone granice naszego podręcznika, wiele jednak podstawowych pojęć i procedur znajduje się w zasięgu zainteresowań i możliwości począt­kujących nauczycieli. W pierwszej części rozdziału zastanowimy się, dlaczego kontrola i ocena są tak istotnym elementem procesu dydaktycznego, oraz wyjaśnimy kilka zasadniczych pojęć. Następnie zaprezentujemy wiadomości wybrane z literatury przedmiotu. W ostatniej części opiszemy konkretne sposoby postępowania, po które może sięgnąć początkujący nauczyciel, żeby sporządzić ogólny plan oceniania, ułożyć sprawdziany i opracować technikę wystawiania ocen. Zastanowimy się też nad ocenianiem i kontrolą z perspek­tywy całej szkoły.